मिथिलेश यादव
सिरहा, २९ मंसिर । मिथिलाको लोकसंस्कृतिमा अरिपनको महŒव गहिरो छ । अरिपन विशेष गरी शुभ अवसरहरूमा बनाइन्छ । यो चामलको पिठो पानीमा मिसाएर बनाइन्छ र यसलाई रंग्याउन बेसार र सिन्दूर प्रयोग गरिन्छ । अरिपन मिथिला कलाको एक रूप हो, जुन मुख्यतया मिथिला क्षेत्र (विहार मधेस लगायत) मा प्रचलित छ । आँगन, भुइँ र भित्ताहरूमा अरिपन चित्रकला सिर्जना गर्ने परम्परा मिथिलामा लामो समयदेखि चलिआएको परम्परा हो । विभिन्न उत्सव र चाडपर्वहरूका लागि विभिन्न प्रकारका अरिपनहरू बनाइन्छ । वेद र पुराणहरूमा अरिपनको उल्लेख छ ।
महिलाहरू अरिपन बनाउने कलाबाट पछिल्लो समय टाढिँदै गए पनि गाउँ र सहरका केही ठाउँमा अझै जीवन्त छ । स्वस्तिक अरिपनको परम्परा वैदिक कालदेखि नै रहेको मानिन्छ । अरिपन वेदहरूमा सर्वतोभद्रको नामबाट आएको हो। प्राचीन समयमा ४१ वटा स्वस्तिकलाई एकसाथ जोडेर अरिपन बनाइन्थ्यो ।
यसमा भगवान् विष्णुका चार हातको चित्रण गरिएको थियो। गरुड पुराणमा तुलसीको नजिकै अरिपन बनाउने उल्लेख छ । पुराणका अनुसार तुलसीको बोटबाट निस्कने स्वास्थ्यवर्धक वायुका कारण यो तुलसीमुनि बनाउने गरिन्छ । किंवदन्ती अनुसार यो तुलसीको बोटमुनि बनाइन्छ किनभने यसले स्वस्थवर्धक वायु निकाल्छ । आज पनि अरिपन तुलसीको नजिकै बनाइन्छ ।
अरिपनका प्रकारहरू
अरिपनका धेरै प्रकारहरू छन् । प्रत्येकलाई फरक फरक अवसरका लागि फरक फरक तरिकाले तयार पारिन्छ । छठियार पूजा (नवजात शिशुको छैटौं दिनमा गरिने पूजा), मुण्डन, कर्ण छेदन, यज्ञोपवीत संस्कार, विवाह र द्वादशाका लागि विभिन्न अरिपन बनाइन्छ ।
तलुसी अरिपन
यो अरिपन मकर संक्रान्ति र फागुन संक्रान्तिमा मनाइने तुषारी पूजाको शुभ अवसरमा बनाइन्छ । अविवाहित मैथिली केटीहरूले असल पतिका लागि प्रार्थना गर्न तुसारी पूजा गर्छिन् । यस अवसरमा तुसारीको अरिपन बनाउँछिन् । एउटा मन्दिरमा चन्द्रमा, सूर्य र नवग्रह बनाइन्छ साथै दिशाहरूलाई पनि दर्साउने गरिन्छ ।
साँझ अरिपन
यो अरिपन सन्ध्या देवी (साँझकी देवी) को सम्मानमा बनाउने गरिन्छ ।
षष्ठी अरिपन
जब अविवाहित महिलाहरू यौवनावस्थामा पुग्छन्, षष्ठी पूजा गरिन्छ । यस अवसरमा यो अरिपन तयार पारिन्छ र षष्ठी देवीलाई पूजा गरिन्छ ।
कोजागरा अरिपन
परम्परागत रूपमा आश्विन महिनाको पूर्णिमाको दिन मखनाको पातमा यो अरिपन बनाइन्छ । यो अरिपन नवविवाहित केटाको घरमा यो अरिपन तयार गरिन्छ । त्यसपछि चुमावन समारोह (विवाह समारोहसँग जोडिएको विधि) हुन्छ ।
दिवाली अरिपन
दिवालीमा सामान्यतया जताततै रंगोली बनाइन्छ । यद्यपि मिथिला क्षेत्रमा यसलाई सुखरत्न अरिपन भनेर चिनिन्छ । यो घरमा देवी लक्ष्मीलाई स्वागत गर्न बनाइन्छ ।
स्वस्तिक अरिपन
यो सबैभन्दा पुरानो अरिपन हो । यो युवापुस्तालाई आशीर्वाद दिन तयार पारिन्छ र हरेक शुभ अवसरमा बनाइन्छ ।
पञ्चदल अरिपन
यो शक्ति पूजाको समयमा बनाइन्छ । यसले पाँचपत्रे कमललाई चित्रण गर्छ ।
सप्तदल अरिपन
सातपत्रे कमल मिलेर बनेको यो अरिपन सप्तर्षिहरूलाई समर्पित गरिन्छ ।
अष्टदल अरिपन
देव पूजा, सत्यनारायण पूजा र देवउत्थान एकादशीको समयमा अष्टदल अर्पन बनाइन्छ । यस अरिपनका आठ पँखेटा आठ हातधारी विष्णुको प्रतीक हुन् । यसबाहेक अरिपनमा मानिस, चराचुरुंगी, जनावर, रुख, पात, फूल, तान्त्रिक प्रतीक, यन्त्र, नवग्रह, सूर्य–चन्द्र, देवता–देवीहरू, बत्ती, नदी–पर्वत आदि जस्ता चित्रहरू बनाइन्छ ।
मिथिला संस्कृतिमा अरिपनको विशिष्ट स्थान छ । अरिपन तन्त्रले उत्पन्न, व्रत–अनुष्ठान, सामाजिक संस्कार, पारिवारिक समारोह, शुभ अवसरसँग जोडिएको छ । यो मिथिलाको प्राचीन सांस्कृतिक परम्परा र मौलिक लोककला हो । अरिपनको प्राचीनताको सन्दर्भमा लगभग पाँच हजार वर्षपूर्वको सिन्धु घाँटी–सभ्यताको पुरावशेष, मुद्रामा पूर्ण विकसित प्रतीकका रूपमा पाइन्छ । मिथिला कलाको ‘अरिपन’ पुरातन नारीको ब्रह्माण्डोत्पतिसँग सम्बन्धित अवबोधको जीवित दस्ताबेज हो ।
यो ज्यामितीय माध्यमले अभिव्यक्ति गरिने एउटा अवाचिक पद्धति हो । यो अपरिमित दैवी समाजसम्मको यात्राको लौकिक पथ हो । यसमा वृत, अर्धवृत, कुण्डली, कचनी, त्रिभुज, चतुर्भुज, षट्कोण, अष्टकोण र नक्षत्र, वृक्ष–लतादि, जलाशय, जीवजन्तु, विभिन्न दलको संख्या भएको कमल–दलले निर्मित एउटा छुट्टै संसारको रचना गरिन्छ ।
